Columns
Paul Meerts
Irak als valstrik
De Verenigde Staten worden in Irak met een klassiek dilemma geconfronteerd, waar een passende term voor bestaat: entrapment. Wat is entrapment en wat valt ertegen te doen? Een voorbeeld. U gaat naar een casino met 300 euro. U verliest de helft. U zet de andere helft in om uw verlies goed te maken. U verliest opnieuw. Nu zou u moeten stoppen, maar u doet het niet. Want u wilt uw verliezen goedmaken en u bent bereid daarvoor het risico van nieuw verlies te nemen. Dus leent u 300 euro, enz. Rationeel gesproken moet u stoppen, maar emotioneel wilt u verder gaan. Wat aanvankelijk verdedigbaar was, wordt geleidelijk onverdedigbaar. Verliezen blijkt pijnlijker te zijn dan niet-winnen. Mensen nemen grotere risico's om verlies te vermijden dan om winst te pakken. Ze hebben de neiging te blijven investeren in verliessituaties, in de hoop hun eerdere investeringen alsnog terug te krijgen.
Entrapment wordt gekarakteriseerd door vier elementen: keuze, onzekerheid, investeren en herhalen. In eerste instantie is er sprake van vrije keuze, in laatste instantie is er vrijwel geen keuzevrijheid meer. Machtige spelers geraken eerder in entrapment-situaties dan zwakkere partijen. De laatste zijn vaak voorzichtig, de machtiger actor lijdt niet zelden aan zelfoverschatting en is eerder blind voor de gevaren van een mogelijke valstrik. Dit kan uiteraard door de zwakkere partij worden uitgebuit. Hij kan entrapment gebruiken als tactiek om de sterke zijn bewegingsvrijheid te ontnemen. Zie de middeleeuwse Friezen, die de graaf van Holland in het moeras lokten, waar zijn ruiterij door eigen gewicht ten onder ging. Zie de Vlamingen tegen de Fransen in de Guldensporenslag.
Wezenlijk voor het ontstaan van entrapment zijn onzekerheid en ondoorzichtigheid. De val moet niet gemakkelijk te bespeuren zijn. Hier komt zowel gebrek aan informatie als interpretatie daarvan om de hoek kijken. Bij entrapment gaat het niet om de vraag of er verboden wapens in Irak waren. Belangrijker is een juiste kijk te hebben op de scenario's die zich zouden kunnen ontwikkelen na een beslissing tot actie. In de zaak-Irak ontvouwde de dreiging zich vooral ná de inval. Daarvóór bleek zij zo goed als afwezig. Om entrapment te verwezenlijken is het van belang dat de initiatiefnemende partij bereid is in de aanstaande overwinning te investeren en dat te blijven doen.
Hoe is entrapment te vermijden, hoe kan de gevangen partij toch proberen de zaak onder controle te brengen? Belangrijk is het zorgvuldig plannen van de operatie, waarbij zoveel mogelijk alle scenario's overzien worden. Integrale planning dus, een alomvattende strategie. Dat is moeilijk in een land als de Verenigde Staten, waar rivaliserende bureaucratische instellingen een zekere mate van autonomie hebben. Interpreteren van informatie komt hier weer om de hoek kijken. Om een valstrik te vermijden, zal informatie goed moeten zijn en juist uitgelegd moeten worden. Dat kan alleen als alle betrokkenen effectief met elkaar communiceren. De bazen niet naar de mond praten, geen onwelgevallige informatie achterhouden. Een moeilijk punt, omdat juist in crisissituaties open en onbevangen uitwisseling van gegevens en gezichtspunten onder druk staat.
Het trekken van grenzen is van groot belang als men de ontwikkelingen wil blijven beheersen. Vooraf vaststellen hoever je wilt gaan. Het proces blijven volgen en beïnvloeden. Bereid zijn eruit te stappen als de grens bereikt is. Probleem is dat Bush, als verantwoordelijke voor de oorlog, eigenlijk niet de persoon is die er een eind aan kan maken. Het zou te veel gezichtsverlies met zich brengen. Daar is een onbesmette man of vrouw – veelal voortkomend uit de eigen gelederen – voor nodig. Zoals De Gaulle de Fransen weghaalde uit Algerije en Nixon de Amerikanen terugtrok uit Vietnam. Het wachten is dus op de verkiezingen in Amerika en een nederlaag van president Bush. Tot die tijd zullen we dieper in het moeras zinken: hoe meer we worstelen, des te meer we vastraken.
De ontwikkeling van entrapment heeft in hoge mate te maken met verzet tegen gezichtsverlies. Naast materiële verliezen is het gevoel van eerverlies een factor die de processen versnelt. Dat geldt te meer in culturen waar eer en aanzien tot de kernwaarden van de samenleving behoren. Nu mag eerwraak in de Verenigde Staten niet voorkomen, toch is in de competitieve Amerikaanse samenleving winnen het motto en dus is verliezen eigenlijk ‘not done'. Maar daar komt iets bij. Het gaat niet alleen om de individuele mens, maar ook om de staat. De eer van het land staat op het spel. Hoe groter de natie, des te groter haar collectieve ego, hoe pijnlijker het gezichtsverlies. Daarom lijkt het onwaarschijnlijk dat het bloeden in Irak gestelpt zal worden voordat de niet-islamitische wereld een nieuwe president heeft. Bush zal zichzelf niet als een baron Von Münchhausen aan zijn haren uit het moeras kunnen trekken. Wie of wat Bush ook is, Von Münchhausen is hij zeker niet.
(januari 2004)